How to Enforce a Foreign Judgment or Arbitration Award in Turkey

Foreign Judgment Enforcement in Turkey Overview

Foreign judgment enforcement in Turkey is governed by strict procedural rules under Turkish Private International Law. Foreign court judgments and arbitration awards cannot be directly enforced in Turkey. Before any compulsory execution can take place, the decision must first be recognized and enforced by Turkish courts under the applicable legal framework. Under Turkish law, enforcement is not a continuation of the foreign proceedings but an independent judicial process. Turkish courts review whether statutory conditions are met and whether the decision can be granted legal effect within the Turkish legal system. Only after a successful enforcement judgment can enforcement offices in Turkey initiate execution measures such as asset seizure, account garnishment, and debt recovery actions.

Foreign judgments cannot be directly enforced in Turkey. They must first be recognized and enforced by Turkish courts under Turkish Private International and Procedural Law No. 5718 before any execution proceedings can begin.

 

Foreign Judgment Enforcement in Turkey Legal Framework

Enforcement of foreign judgments is primarily regulated under Turkish Private International and Procedural Law No. 5718. Articles 50 to 57 establish the conditions under which foreign court decisions may be recognized and enforced. Turkish courts do not re-examine the merits of the dispute. Their review is limited to procedural and jurisdictional criteria such as reciprocity, finality, due process compliance, and public policy compatibility. For arbitration awards, Turkey applies the New York Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards, which significantly restricts the grounds for refusal and promotes a pro-enforcement approach.

 

Recognition vs Enforcement Under Turkish Law

Recognition and enforcement are distinct legal mechanisms with different effects. Recognition allows a foreign judgment to be treated as legally valid within Turkey. It may then be used as conclusive evidence in legal proceedings. Enforcement goes further and enables compulsory execution through Turkish enforcement offices. This includes seizure of assets, attachment of receivables, and forced collection measures against the debtor. In practice, foreign creditors typically request both recognition and enforcement within the same court action.

 

Conditions for Enforcement of Foreign Judgments

Turkish courts apply strict statutory conditions when reviewing enforcement requests. A central requirement is reciprocity between Turkey and the issuing state, which may arise from treaty relations or established practice. The foreign decision must be final and binding in its country of origin. Non-final judgments are not enforceable. Due process compliance is critically assessed. Courts examine whether the defendant was properly served and had a genuine opportunity to present a defense.

Finally, enforcement may be refused if the decision is manifestly contrary to Turkish public policy. This ground is interpreted narrowly but remains a significant safeguard.

 

Enforcement of Foreign Arbitration Awards in Turkey

Arbitration awards are generally easier to enforce in Turkey compared to foreign court judgments. Under the New York Convention, Turkish courts are limited to reviewing formal enforceability criteria rather than substantive correctness of the arbitral decision. Enforcement may be granted where there is a valid arbitration agreement, the award is final and binding, and procedural fairness standards are satisfied.

As a result, arbitration is widely used in international commercial contracts involving Turkish counterparties due to its predictability in enforcement.

 

Court Procedure for Enforcement in Turkey

Enforcement proceedings are initiated by filing a lawsuit before the competent Turkish civil court of first instance. The applicant must submit the original decision, a certificate of finality, and certified Turkish translations. Apostille certification or consular legalization may also be required depending on the country of origin. The Turkish court does not retry the case. Its role is limited to verifying compliance with statutory enforcement conditions. If enforcement is granted, the judgment becomes executable and enforcement offices in Turkey may initiate compulsory collection procedures.

 

Timeline of Enforcement Proceedings

The duration of enforcement proceedings varies depending on complexity, documentation quality, and potential objections raised by the defendant. Straightforward cases may conclude within several months, while contested proceedings may take significantly longer, especially if appellate review is involved. Delays most commonly arise from procedural deficiencies or incomplete documentation submitted at the outset of the case.

 

Costs of Enforcement in Turkey

Enforcement costs include court fees, translation and notarization expenses, apostille/legalization costs, and legal representation fees. Additional costs may arise during the execution phase depending on the scope of enforcement measures required. While cost recovery may be possible through court orders, actual recovery depends on the enforceability of the final decision and the debtor’s asset position.

 

Common Grounds for Refusal of Enforcement

Turkish courts may refuse enforcement in specific circumstances defined under Law No. 5718. The most common ground is improper service of process in the original proceedings, which raises concerns regarding the defendant’s right to defense. Other frequent issues include incomplete documentation, lack of finality, or failure to satisfy reciprocity requirements. Public policy violations are rarely invoked but remain a decisive ground for refusal in exceptional cases.

 

Practical Enforcement Considerations

Enforcement should be evaluated not only as a legal process but also as a strategic recovery mechanism. Identifying enforceable assets in Turkey is often critical to the success of the process. Without asset visibility, even a successful enforcement judgment may not result in actual recovery. Early legal assessment can also reduce procedural risks and prevent avoidable delays caused by documentation errors or jurisdictional issues. In practice, enforcement strategy is often closely linked with parallel asset tracing and commercial recovery planning.

 

Practical Questions on Enforcement in Turkey

Can a foreign judgment be enforced in Turkey without a lawyer?
Although Turkish law does not expressly require legal representation, enforcement proceedings involve formal litigation rules and strict procedural requirements. In practice, foreign claimants almost always rely on Turkish legal counsel to ensure compliance and avoid procedural dismissal.

Is arbitration easier to enforce than court judgments in Turkey?
Yes. Arbitration awards benefit from the New York Convention framework, which significantly limits judicial discretion and reduces the grounds for refusal.

What is the most common reason enforcement is rejected?
The most frequent reason is improper service of process in the original proceedings, followed by incomplete or improperly certified documentation.

When can enforcement measures begin in Turkey?
Enforcement measures may begin once a Turkish court grants enforcement. At that stage, enforcement offices can initiate asset seizure and collection proceedings.

How long does enforcement in Turkey take?
Depending on complexity, enforcement proceedings may take from several months to over a year, particularly where appeals are involved.

What are the main costs involved?
Costs depend on case complexity, translation requirements, and court fees. Legal fees and execution-stage costs also vary based on recovery strategy.

 

Conclusion

The enforcement of foreign judgments and arbitration awards in Turkey is a structured judicial process governed by strict statutory conditions. While the system is highly formalistic, it is predictable when properly managed. Success in enforcement proceedings depends on accurate documentation, procedural compliance, and a clear understanding of Turkish private international law requirements. In most cross-border disputes, enforcement strategy should be considered at the contract drafting stage, particularly in relation to jurisdiction clauses and arbitration agreements.

 

Legal Assistance for Enforcement in Turkey

In this context, you may contact our law firm at info@cetinavukatlik.com to obtain professional legal and advisory services in relation to the recognition and enforcement of foreign judgments and arbitration awards in Turkey.

Our services include case-specific legal analysis, assessment of enforceability, preparation and management of enforcement proceedings before Turkish courts, coordination of documentation and certification requirements, and strategic guidance on asset recovery and execution processes. Through a structured and proactive legal approach, we aim to minimize procedural risks, ensure full compliance with Turkish legal requirements, and enhance the effectiveness of cross-border enforcement and recovery strategies.

---

For detailed information regarding our office’s services in connection with the subject matter:

• Debt Collection From Turkey in International Trade
• Ticaret ve Şirketler Hukuku
• Tazminat Hukuku
• İcra ve İflas Hukuku

Legal Framework, Grounds for Objection, and Preventive Measures Concerning Subsequently Imposed War Risk Surcharges

The War Risk Surcharge (WRS/EWRS) constitutes an additional freight component whereby the shipowner passes on to the loading party the increased insurance premium paid for vessels transiting through war zones or high-risk areas. Its legal basis is derived from the standard clauses BIMCO CONWARTIME 2004 and VOYWAR 1993, which, by incorporation into the charter party and through reference in the bill of lading, become an integral part of the contract of carriage. In export and import operations conducted from Türkiye, transit routes such as the Red Sea, the Strait of Hormuz, and the Black Sea emerge as the principal triggering regions.

In practice, it has frequently been observed that the freight quotation is approved and the shipment commences, yet the shipowner subsequently issues an additional invoice under the designation of EWRS either during or after the voyage. In such cases, it becomes necessary to establish a legal roadmap and to assess whether the obligation to pay has, in fact, arisen.

In these circumstances, the obligation to pay shall arise only where the WRS/EWRS has been explicitly stipulated in the booking confirmation, the spot rate quotation, or the bill of lading. The unilateral invoicing of an additional charge after the commencement of the shipment, where such charge is not set forth in any of the aforementioned documents, is in direct contradiction with the principles of freedom of contract and mutual assent of the parties.

Conversely, where the charter party or bill of lading expressly incorporates the CONWARTIME/VOYWAR clauses, and the relevant risk materializes after the commencement of the voyage, it may be concluded that the shipowner’s claim is supported by a legitimate legal basis. Accordingly, each dispute must be assessed on the basis of the specific contractual documentation at hand.

Where an objection is to be raised in relation to an ongoing shipment, the booking confirmation and the bill of lading must first be examined without delay in order to determine whether any clause or reference to EWRS exists. If it is concluded that the additional charge falls outside the contractual scope, a written and reasoned objection should be submitted to the shipowner or the freight forwarder. In the event that payment becomes necessary in order to secure the release of the cargo, the method of payment under protest must be duly considered, and the payment should be effected with an explicit “under protest” reservation, which must also be confirmed in writing. This approach preserves the right to reclaim the amount at a subsequent stage. Furthermore, where the transportation is arranged through a freight forwarder, it should be negotiated whether the forwarder has provided an all-in rate guarantee and whether the additional cost may be partially or fully absorbed.

The choice of delivery term likewise directly determines the allocation of such additional cost items. Under FOB delivery, the freight is organized by the buyer, and accordingly, the EWRS risk is borne by the buyer and does not directly bind the exporter. Under CIF or CFR delivery, however, as the freight is organized by the exporter, the risk remains with the exporter; nevertheless, in such cases, it is also possible to include a contractual provision in the sales agreement stipulating that increases in freight costs shall be passed on to the buyer.

Preventive measures for future shipments must be structured at the contractual stage. It should be expressly confirmed in writing that the freight quotation constitutes a final and fixed price inclusive of all surcharge items, and a duly executed booking confirmation listing each additional charge individually should be obtained. In long-term buyer relationships, a clause providing that unforeseen post-shipment increases in freight costs shall be borne by the buyer should be incorporated into the sales contract. In addition, a written undertaking should be obtained from the freight forwarder confirming that no additional surcharges will be applied.

In conclusion, claims relating to EWRS and War Risk Surcharge must first be subjected to a thorough examination of the relevant contractual documentation, and where they lack a valid legal basis, they should be challenged accordingly. For ongoing shipments, the most prudent course of action is to effect payment under protest, followed by a formal written objection. For future transactions, it must be borne in mind that the primary safeguard lies in the proper structuring of the contractual framework prior to entering into the commercial transaction.

In this context, you may contact our law firm at the e-mail address info@cetinavukatlik.com to obtain professional legal and advisory services from us regarding EWRS and war risk surcharge matters, including legal analysis specific to your concrete situation, drafting and/or review of contracts, and management of the objection process, in order to minimize risks in your current and/or future shipments, ensure correct application of contractual provisions, and prevent any loss of rights in potential disputes.

---

For detailed information regarding our office’s services in connection with the subject matter:

• Ticaret ve Şirketler Hukuku
• Tazminat Hukuku
• Sigorta Hukuku

Navlun Ücretlerine Sonradan Eklenen Savaş Riski Ek Ücretlerinin Hukuki Çerçevesi, İtiraz Yolları ve Önlemler

Savaş Riski Ek Ücreti (War Risk Surcharge/EWRS); armatörün savaş veya yüksek risk bölgelerinden geçen gemiler için ödediği ek sigorta primini yükleme tarafına yansıttığı ek navlun kalemidir. Hukuki dayanağını BIMCO CONWARTIME 2004 ve VOYWAR 1993 standart klozlarından alan bu klozlar charter party’e ve konşimentoya atıfla taşıma sözleşmesinin ayrılmaz bir parçası hâline gelmektedir. Türkiye’den gerçekleştirilen ihracat ve ithalat işlemlerinde Kızıldeniz, Hürmüz Boğazı ve Karadeniz transit geçişleri başlıca tetikleyici bölgeler olarak öne çıkmaktadır.

Uygulamada sıkça karşılaşılan navlun teklifinin onaylanarak sevkiyatın başladığı, ancak armatörün yolculuk süresince veya sonrasında EWRS adı altında ek fatura tanzimi meselesine ilişkin bir yol haritası çizmek gerekmiş, bu noktada ödeme yükümlülüğünün hukuken doğup doğmadığı incelenmiştir.

Bu gibi durumlarda ödeme yükümlülüğü; ancak WRS/EWRS’nin booking onay belgesi, spot rate teklifi ya da konşimentoda açıkça zikredilmiş olması hâlinde doğar. Söz konusu belgelerden hiçbirinde yer almayan bir ek ücretin, sevkiyat başladıktan sonra tek taraflı olarak fatura edilmesi, sözleşme serbestisi ve tarafların karşılıklı iradesi ilkeleriyle doğrudan çelişmektedir.

Buna karşın, charter party veya konşimentoda CONWARTIME/VOYWAR klozu açıkça yer alıyor ise ve risk seferin başlamasından sonra somutlaşmışsa, armatörün talebinin meşru hukuki dayanak taşıdığını söylemek mümkündür. Dolayısıyla her uyuşmazlığı, somut belgeler ışığında değerlendirmek icap etmektedir.

Mevcut bir sevkiyatta itiraz yoluna gidilecek ise öncelikle booking onayı ve konşimento derhal incelenmeli, EWRS’ye ilişkin herhangi bir kloz veya atfın mevcut olup olmadığı tespit edilmelidir. Ek ücretin sözleşme kapsamı dışında kaldığı değerlendiriliyorsa, armatöre veya freight forwarder’a yazılı ve gerekçeli itiraz iletilmelidir. Kargoyu serbest bırakmak amacıyla ödeme zorunlu hâle gelir ise ihtirazi kayıt altında ödeme yöntemi muhakkak değerlendirilmelidir ve ödeme “under protest-ihtirazi kayıt” beyanıyla gerçekleştirilmeli ve bu husus yazılı olarak teyit edilmelidir. Bu yöntem, sonraki aşamada geri talep yolunu açık tutmaktadır. Şayet freight forwarder aracılığıyla çalışılıyor ise ayrıca forwarder’ın all-in rate garantisi verip vermediği ve ek maliyeti kısmen ya da tamamen absorbe edip edemeyeceği müzakere konusu yapılabilir.

Teslim şeklinin seçimi de bu ek maliyet kaleminin hangi tarafta kaldığını doğrudan belirlemekte olup FOB teslimde navlun alıcı tarafından organize edildiğinden EWRS riski alıcıya aittir ve ihracatçıyı doğrudan bağlamaz. CIF veya CFR teslimde ise navlunu organize eden ihracatçı olduğundan risk ihracatçıda kalır, ancak, bu durumda satış sözleşmesine navlun artışlarının alıcıya yansıtılacağı şeklinde bir hüküm eklenmesi de mümkündür.

Gelecek sevkiyatlar için alınması gereken önleyici tedbirler ise sözleşme aşamasında şekillenmektedir. Navlun teklifinin tüm surcharge kalemleri dahil olmak üzere nihai ve sabit bir fiyatı kapsadığı yazılı olarak teyit edilmeli, ek ücretlerin tek tek listelendiği imzalı bir booking onay belgesi alınmalıdır. Uzun vadeli alıcı ilişkilerinde, sevkiyat sonrası beklenmeyen navlun artışlarının alıcıya yansıtılacağı yönünde bir kloz satış sözleşmesine dahil edilmeli, freight forwarder’dan ise ek surcharge uygulanmayacağına dair yazılı taahhüt talep edilmelidir.

Sonuç olarak, EWRS ve War Risk Surcharge talepleri için öncelikle somut belgeler detaylıca incelenmeli, hukuki dayanaktan yoksun oldukları durumlarda ise itiraza konu edilmelidir. Mevcut sevkiyatlarda ise en güvenli yol ihtirazi kayıt altında ödeme ve akabinde yazılı itirazdır. Gelecek sevkiyatlarda ise en büyük korumanın temelini sözleşmenin oluşturduğu akıldan çıkarılmadan ticari alım-satım işlemine girişilmesi gerekmektedir.

Bu kapsamda; EWRS ve savaş riski ek sigorta primi ücretleriyle ilgili somut durumunuza dair hukuki analiz, sözleşme yazımı ve/veya sözleşme incelenmesi ile itiraz sürecinin yönetimi için tarafımızdan profesyonel avukatlık ve hukuki danışmanlık hizmeti almak, mevcut ve/veya gelecekteki sevkiyatlarınızda risklerin minimize edilmesi, sözleşme hükümlerinin doğru şekilde uygulanması ve olası uyuşmazlıklarda hak kaybının önlenmesi için avukatlık firmamızla info@cetinavukatlik.com e-mail adresinden irtibata geçebilirsiniz.

---

Ofisimizin konu ile alakalı hizmetlerine ilişkin detaylı bilgi almak için:

• Ticaret ve Şirketler Hukuku
• Tazminat Hukuku
• Sigorta Hukuku

Konkordato Sürecinde Rehinli Alacaklıların Hukuki Durumu 

Konkordato sürecinde rehinli alacaklıların hakları, konkordato mühleti içinde rehinli malların satılıp satılamayacağı, rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takibin mümkün olup olmadığı ve teminat hakkının hangi şartlarda sınırlandırıldığı, ticari şirketler tarafından güncel ekonomik konjonktürde en çok merak edilen ve en fazla uyuşmazlığa konu olan başlıklar arasında yer almaktadır. Konkordato kurumu, borca batıklık veya ödeme güçlüğü riski altındaki işletmelerin tasfiyeye sürüklenmeksizin ekonomik varlıklarını koruyabilmelerini amaçlayan, yargısal denetim altında yürütülen bir yeniden yapılandırma mekanizmasıdır. Bu mekanizma, bir yandan borçlunun faaliyetlerini sürdürebilmesini temin etmeyi, diğer yandan da alacaklıların alacaklarına belirli bir plan çerçevesinde ve adil şekilde kavuşmasını hedeflemektedir.

Uygulamada en çok tartışma yaratan başlıklardan biri, konkordato mühleti içerisinde rehinle teminat altına alınmış alacakların akıbetidir. Zira rehin hakkı, alacaklıya ayni teminat sağlayan ve öncelikli tahsil imkânı tanıyan güçlü bir hukuki konum sunmaktadır. Buna karşılık konkordato, borçlunun malvarlığı üzerindeki tasarruf serbestisini sınırlandırmakta ve takip hukukuna ilişkin bazı genel yasaklar öngörmektedir.

Bu iki kurumun kesişim noktasında ortaya çıkan temel mesele, konkordato mühletinin, rehinli alacaklıların teminat hakkını ne ölçüde sınırlandıracağı ve bu sınırlamanın hangi şartlarda istisnaya tabi tutulacağıdır. Aşağıda, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu hükümleri çerçevesinde, rehinli alacaklıların mühlet sürecindeki hukuki durumu, satış yasağının kapsamı, istisnaları ve tasdik sonrası erteleme mekanizması ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.

 

1. Konkordato Mühleti ve Genel Takip Yasağı

Konkordato süreci, geçici mühlet ve kesin mühlet olmak üzere iki aşamadan oluşmaktadır. Mühlet kararıyla birlikte borçlu lehine geniş kapsamlı bir takip yasağı devreye girmektedir. Bu yasak, yalnızca özel hukuk alacaklarını değil, kamu alacaklarını da kapsayacak şekilde düzenlenmiştir.

İcra ve İflas Kanunu m. 294 uyarınca, mühlet içinde borçlu aleyhine hiçbir takip yapılamamakta, başlamış olan takipler durmakta, ihtiyati haciz ve ihtiyati tedbir kararları uygulanamamakta, zamanaşımı ve hak düşürücü süreler işlememektedir.

Bu düzenlemenin amacı, borçlunun malvarlığının dağılmasını önlemek ve alacaklılar arasında eşitsizliği engellemektir. Aksi takdirde, güçlü alacaklıların bireysel icra girişimleri, kolektif yeniden yapılandırma amacını işlevsiz hâle getirebilecektir. Ne var ki kanun koyucu, rehinli alacaklılar bakımından mutlak bir yasak öngörmemiş, rehin hakkının ayni karakteri ve teminat işlevi dikkate alınarak özel bir rejim benimsenmiştir.

 

2. Rehinli Alacaklıların Takip Hakkı ve Satış Yasağı

(i) Rehnin Paraya Çevrilmesi Yoluyla Takip İmkânı

Rehinli alacaklı, kural olarak alacağını rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip etmek suretiyle tahsil etmektedir. Konkordato mühleti, bu takip yolunu tamamen ortadan kaldırmamıştır. İcra ve İflas Kanunu m. 295 uyarınca, mühlet sırasında rehinle temin edilmiş alacaklar bakımından rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip başlatılabilmekte veya başlamış olan takiplere devam edilebilmektedir. Bu düzenleme ile rehinli alacaklının takip hakkı teorik olarak korunmuştur. Ancak bu koruma sınırsız değildir.

(ii) Muhafaza ve Satış Yasağı

Aynı hükümde açıkça ifade edildiği üzere, bu takipler kapsamında rehinli mal hakkında muhafaza tedbiri alınamaz ve rehinli malın satışı gerçekleştirilemez. Dolayısıyla rehinli alacaklı, takip prosedürünü ilerletebilmekte; ancak fiilî icra aşamasına geçememektedir. Başka bir ifadeyle, rehinli malın haczi, muhafazası, depolanması veya açık artırma suretiyle satışı mümkün değildir.

Bu sınırlamanın arkasındaki temel amaç, borçlunun işletmesel devamlılığının korunmasıdır. Özellikle üretim araçları, makineler, tesisler veya stoklar üzerinde tesis edilmiş rehinlerin paraya çevrilmesi, işletmenin faaliyetlerini fiilen imkânsız hâle getirebilecektir. Bu durumda konkordato projesinin başarı şansı elbette ki ciddi biçimde azalacaktır. Kanun koyucu, teminat hakkını tümden ortadan kaldırmak yerine, satış aşamasını geçici olarak askıya almak suretiyle bir denge kurmayı tercih etmiştir.

 

3. Satış Yasağının İstisnaları

Rehinli malın satışına ilişkin yasak mutlak değildir. Aynı maddenin devamında bazı hâllerde mahkeme izni ile satışa karar verilebileceği düzenlenmiştir. Buna göre, aşağıdaki şartlardan birinin varlığı hâlinde satışa izin verilebilecektir:

(i)  Rehinli malın konkordato projesi kapsamında işletme tarafından kullanılmayacak olması,

(ii)  Rehinli malın değer kaybına uğrama riskinin bulunması,

(iii)  Muhafaza giderlerinin yüksek olması.

Bu istisnalar, ekonomik rasyonalite ilkesine dayanmaktadır. Zira işletme faaliyetleri bakımından işlevini yitirmiş bir varlığın sırf mühlet süresi gerekçe gösterilerek atıl bırakılması, hem alacaklı hem de borçlu bakımından zarara yol açabilecektir. Örneğin üretim sürecinde artık kullanılmayan eski model makineler, açık alanda bekletildiği için hızla değer kaybeden ekipmanlar veya muhafaza masrafları ekonomik değerini aşan mallar bakımından satış yasağının sürdürülmesi, konkordato amacına hizmet etmeyecektir. Bu nedenle kanun koyucu, denetimli ve izinli bir satış mekanizması öngörmüştür.

Satıştan elde edilecek bedelden, rehinli alacaklıya rehin bedeli kadar ödeme yapılmakta ve kalan kısım genel malvarlığına dâhil edilmektedir. Böylelikle teminat hakkı korunmakta, ancak işletmenin gereksiz yük altında kalmasının da önüne geçilebilmektedir.

 

4. Konkordatonun Tasdiki Sonrasında Rehinli Malın Satışının Ertelenmesi

Konkordato projesinin mahkemece tasdik edilmesi, yeniden yapılandırma sürecinin yeni bir evreye girdiğinin göstergesidir. Bu aşamada rehinli alacaklıların teminat hakkı kural olarak korunmakla birlikte, kanun koyucu sınırlı bir erteleme imkânı daha tanımıştır. İcra ve İflas Kanunu m. 307 uyarınca, borçlunun talebi üzerine, tasdik kararında rehinli malın muhafaza altına alınması ve satışının bir yılı geçmemek üzere ertelenmesine karar verilebilmektedir.

Ancak bu erteleme, sıkı koşullara bağlanmıştır. Yasa uyarınca rehinle teminat altına alınmış alacak konkordato talebinden önce doğmuş olmalı, konkordato talep tarihine kadar işlemiş faiz bulunmamalı ve rehinli malın işletmenin faaliyeti için zorunlu olduğu ve satış hâlinde ekonomik varlığın tehlikeye düşeceği yaklaşık ispat edilmelidir.

Bu düzenleme ile, tasdik sonrasında dahi işletmenin ani bir likidite şokuna maruz kalmasının önüne geçilmesi amaçlanmıştır. Özellikle stratejik üretim araçları bakımından satışın ertelenmesi, konkordato projesinin uygulanabilirliğini güçlendirmektedir.

Bununla birlikte, erteleme süresinin bir yıl ile sınırlandırılması ve sıkı şartlara bağlanmış olması, alacaklının teminat hakkının süresiz biçimde askıya alınmasını engellemektedir. Böylelikle teminat hakkı ortadan kaldırılmamakta; yalnızca kontrollü biçimde ötelenmektedir.

 

5. Üçüncü Kişiye Ait Rehinli Malların Durumu

Uygulamada sıklıkla karşılaşılan bir diğer mesele, rehin veren kişinin konkordato borçlusu olmamasıdır. Örneğin, grup şirketleri arasında veya ortaklar tarafından üçüncü kişi lehine rehin tesis edilmiş olabilmektedir. İcra ve İflas Kanunu m. 295 ve m. 307 hükümlerinde rehin veren kişinin kim olduğuna dair bir ayrım yapılmamıştır. Düzenlemenin odak noktası, rehinli malın konkordato projesi kapsamındaki işlevi olmuştur. Bu nedenle rehinli mal üçüncü kişiye ait olsa ve/veya rehin başkasının borcu için tesis edilmiş bulunsa dahi, eğer söz konusu mal konkordato borçlusunun işletme faaliyetleri bakımından zorunlu ise, satış yasağı ve erteleme hükümlerinin uygulanması gerekecektir.

 

6. Yönetim Kurulları ve Şirket Sahipleri Bakımından Stratejik Değerlendirme

Konkordato sürecine giren şirketlerde, rehinli varlıkların durumu yalnızca hukuki değil, aynı zamanda stratejik bir meseledir. Özellikle üretim altyapısının, taşınmazların veya yüksek değerli ekipmanların rehinli olması hâlinde, hangi rehinli varlıkların işletme açısından vazgeçilmez olduğu, hangi varlıkların projede yer almayacağı, değer kaybı riski bulunan malların ekonomik analizi ve erteleme talebinin finansal projeksiyonlara etkisi konuları dikkatlice değerlendirilmelidir.

Konkordato projesinin hazırlanması aşamasında rehinli malların kullanımına dair analiz yapılmaksızın hareket edilmesi, tasdik sürecinde ciddi riskler doğurabilecektir. Mahkeme nezdinde yapılacak yaklaşık ispat, yalnızca soyut beyanlarla değil; teknik ve mali verilerle desteklenmelidir. Bu çerçevede, konkordato sürecinin başından itibaren teminat yapısının bütüncül biçimde değerlendirilmesi ve stratejik bir yeniden yapılandırma planının oluşturulması önem arz etmektedir.

 

7. Sonuç

Rehinli alacaklıların konkordato mühleti içindeki konumu, teminat hakkı ile yeniden yapılandırma amacı arasında hassas bir denge üzerine kurulmuştur. Kural olarak rehinli malın muhafazası ve satışı yasaklanmakta, ancak rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip hakkı korunmaktadır. İşletme bakımından gereksiz veya değer kaybı riski taşıyan mallar yönünden ise istisnai satış imkânı tanınmaktadır. Tasdik sonrasında ise sıkı şartlara bağlı olarak bir yıllık erteleme mekanizması öngörülmüştür.

Bu sistematik yapı, ne borçlunun mutlak korunmasına ne de alacaklının sınırsız tahsil yetkisine dayanmaktadır. Aksine, ekonomik bütünlüğün korunması ve alacaklı menfaatlerinin makul ölçüde teminat altına alınması hedeflenmiştir.

Şirket sahipleri ve yöneticiler bakımından konkordato, yalnızca bir hukuki prosedür değil; teminat yapısının, varlık kompozisyonunun ve nakit akış projeksiyonlarının yeniden tasarlandığı kapsamlı bir yeniden yapılanma süreci olarak değerlendirilmelidir. Rehinli varlıkların hukuki statüsünün doğru analiz edilmesi, sürecin başarısı bakımından belirleyici nitelik taşımaktadır.

 

Konkordato sürecinde rehinli alacaklıların hukuki konumu, rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takibin sınırları, mühlet içinde rehinli malın satış yasağı ve istisnaları, konkordatonun tasdiki sonrasında satışın ertelenmesi ile üçüncü kişiye ait rehinli malların hukuki durumu ve bu süreçlerin İcra ve İflas Kanunu çerçevesindeki uygulama esaslarına ilişkin avukatlık hizmeti ve hukuki mütalaa talepleriniz için avukatlık firmamızla info@cetinavukatlik.com adresinden iletişime geçebilirsiniz.

---

Ofisimizin konu ile alakalı hizmetlerine ilişkin detaylı bilgi almak için:

• İcra ve İflas Hukuku
  
• Ticaret ve Şirketler Hukuku

Yönetim Kurulu Üyelerinin Şirkete Borçlanma Yasağı ve Şirketler Topluluğu Çerçevesinde Hukuki Rejim

Anonim şirketler hukukunda şirkete borçlanma yasağı, şirket malvarlığının korunması ve sermayenin dolaylı yollarla aşındırılmasının önlenmesi amacıyla getirilen en temel düzenlemelerden biridir. Şirket tüzel kişiliğinin bağımsızlığı, organların yetki ve görevlerinin dürüstlük kuralı çerçevesinde kullanılması ve sermayenin dolaylı yollarla aşındırılmasının önlenmesi, bu ilkenin somut görünümlerini oluşturmaktadır.

Bu çerçevede 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (“TTK”) ile yönetim kurulu üyelerinin şirketle mali ilişkileri, sıkı sınırlamalara tabi tutulmuştur. Özellikle TTK m. 395 hükmü, yönetim kurulu üyelerinin şirketle işlem yapmaları ve şirkete borçlanmaları bakımından emredici düzenlemeler içermektedir. Söz konusu yasaklar, TTK m. 358 ve şirketler topluluğuna ilişkin TTK m. 202 hükümleri ile birlikte değerlendirildiğinde, şirket varlıklarının korunmasına yönelik kapsayıcı bir sistem kurulduğu görülmektedir.

Bu yazımızda, öncelikle yönetim kurulu üyelerinin şirketle işlem yapma ve borçlanma yasağı incelenecek, ardından yasağın kişi ve işlem bakımından kapsamı ile yaptırım rejimi ortaya konulacaktır. Devamında şirketler topluluğu bağlamında getirilen istisna ve sınırlamalar, hâkimiyetin hukuka uygun kullanımı ve topluluk içi finansman ilişkilerinin sınırları analiz edilecek, son olarak da ise uygulamaya yönelik değerlendirmeler yer bulacaktır.

 

1. YÖNETİM KURULU ÜYELERİNİN ŞİRKETLE İŞLEM YAPMA YASAĞI

(i) Normatif Dayanak ve Amaç

TTK m. 395/1 uyarınca, yönetim kurulu üyelerinin genel kuruldan izin almaksızın şirketle kendileri adına veya üçüncü kişi hesabına işlem yapmaları yasaklanmıştır. Düzenlemenin temelinde çıkar çatışmasının önlenmesi ve organ yetkisinin kişisel menfaat doğrultusunda kullanılmasının engellenmesi amacı yer almaktadır. Şirkete borçlanma yasağı kapsamı dar yorumlanmamış, şirketin işletme konusu ile bağlantılı olup olmamasına bakılmaksızın her türlü hukuki işlem bu çerçeveye dahil edilmiştir. Böylece potansiyel menfaat çatışmalarının önüne geçilmesi hedeflenmiştir.

(ii) Kanuna Aykırılığın Sonuçları

Genel kurul izni alınmaksızın gerçekleştirilen işlemler bakımından, şirket tarafından işlemin hükümsüzlüğünün ileri sürülebileceği kabul edilmektedir. Öğretide ağırlıklı görüş, bu tür işlemlerin kesin hükümsüzlük yaptırımına tabi olabileceği yönündedir. Bununla birlikte, somut olayın özelliklerine göre nispi hükümsüzlük değerlendirmesi yapılabileceği de savunulmaktadır. Burada belirleyici olan, işlemin şirket malvarlığı üzerinde gerçekleştirdiği etkidir. İşlemin şirket aleyhine sonuç doğurması halinde, sorumluluk hükümleri de ayrıca gündeme gelecektir.

 

2. YÖNETİM KURULU ÜYELERİ İÇİN ŞİRKETE BORÇLANMA YASAĞI ve SINIRLAMALAR

(i) Borçlanma Yasağının Çerçevesi

TTK m. 395’in ikinci fıkrası ile pay sahibi olmayan yönetim kurulu üyelerinin ve yine pay sahibi olmayan belirli yakınlarının şirkete nakden borçlanmaları yasaklanmıştır. Bu yasak yalnızca doğrudan nakit borçlanmayı değil, dolaylı finansman ilişkilerini de kapsamaktadır.

Şirket tarafından kefalet verilmesi, garanti sağlanması, teminat verilmesi, borcun üstlenilmesi ve sorumluluk yüklenilmesi gibi işlemler de açıkça yasak kapsamına alınmıştır.

Düzenleme ile yönetim organı üyelerinin şirket kaynaklarını kişisel finansman aracı olarak kullanmalarının önüne geçilmesi amaçlanmıştır. Bu yönüyle hüküm, sermayenin korunması ilkesinin doğrudan bir tezahürü niteliğindedir.

(ii) Pay Sahipleri Bakımından Sınırlama

Pay sahiplerinin şirkete borçlanması hususu ise TTK m. 358 hükmünde düzenlenmiştir. Şirkete borçlanma yasağı uyarınca, sermaye taahhüdü tamamen ifa edilmedikçe ve şirketin serbest yedek akçelerle kârı geçmiş yıl zararlarını karşılamadıkça borçlanma mümkün değildir. Bu sistematik, pay sahipleri ile yönetim kurulu üyeleri arasında farklı bir rejim öngörüldüğünü göstermektedir. Yönetim kurulu üyeleri bakımından daha katı bir yasak kabul edilmiş; pay sahipleri bakımından ise belirli şartlar altında borçlanmaya imkân tanınmıştır.

 

3. YASAĞIN KİŞİ BAKIMINDAN UYGULAMA ALANI

Borçlanma yasağı yalnızca yönetim kurulu üyeleri ile sınırlı tutulmamış, TTK m. 393’te belirtilen yakın hısımlar da kapsam içine alınmıştır. Üçüncü derece dahil olmak üzere üstsoy ve altsoy kan hısımları ile kayın hısımları bu çerçevede değerlendirilmektedir. Yönetim kurulu üyeliğinin tüzel kişi tarafından yürütülmesi halinde, tüzel kişi adına hareket eden gerçek kişinin yasak kapsamında olup olmadığı açıkça düzenlenmemiştir. Cezai sorumluluk bakımından ise kanunilik ilkesi gereği genişletici yorumdan kaçınılması gerektiği değerlendirilmektedir. Boşanma halinde ise evlilik birliği sona ermekle birlikte, kayın hısımlığının devam etmesi sebebiyle üçüncü dereceye kadar kayın hısımları yönünden yasak sürmektedir. Eski eş bakımından ise yasak uygulanmayacaktır.

 

4. YASAĞA AYKIRILIĞIN HUKUKİ ve CEZAİ SONUÇLARI

(i) Hukuki Sorumluluk

Borçlanma yasağına aykırılık halinde şirket alacaklılarına doğrudan icra takibi imkânı tanındığı kabul edilmektedir. Yasağa rağmen borçlanan kişiler, şirkete olan borçları ölçüsünde sorumlu tutulabileceklerdir. Ayrıca yönetim kurulu üyeleri bakımından TTK m. 553 ve devamı hükümleri uyarınca sorumluluk gündeme gelebilecektir. Şirket malvarlığında meydana gelen zararın tazmini talep edilebilecektir.

(ii) Cezai Rejim

TTK m. 562 kapsamında, TTK m. 395/2 hükmüne aykırı davranan kişiler hakkında adli para cezası öngörülmüştür. Cezai sorumluluk hem borçlanan kişilere hem de yasağa rağmen borç veren yöneticilere yöneltilebilmektedir. Şirketler topluluğu bağlamında üçüncü fıkraya aykırılık halinde ise TTK m. 562’de açık bir yaptırım düzenlenmemiştir. Bu durumda genel ceza hukuku hükümleri gündeme gelebilecektir. Özellikle Türk Ceza Kanunu’nun Güveni Kötüye Kullanma başlıklı 155. maddesi ve Hileli İflâs başlıklı 161. maddesi somut olayın özelliklerine göre değerlendirilebilecektir.

 

5. ŞİRKETLER TOPLULUĞUNDA BORÇLANMA REJİMİ

(i) Topluluk İçi Finansman ve Sınırlar

TTK m. 395’in üçüncü fıkrası ile şirketler topluluğu içinde sınırlı bir istisna tanınmıştır. Buna göre topluluk şirketleri birbirlerine nakit borç verememekte, ancak kefalet veya garanti ilişkisi kurabilmektedir. Bu istisna, TTK m. 202 hükmü ile birlikte değerlendirilmelidir.

(ii) Hâkimiyet ve Hukuka Uygun Kullanım

TTK m. 195 uyarınca, bir şirketin diğerinin oy haklarının çoğunluğuna sahip olması veya yönetim organında belirleyici etki kurabilmesi halinde hâkimiyet ilişkisi var kabul edilmektedir. Hâkim şirketin bağlı şirketi kayba uğratacak şekilde yönlendirmesi yasaklanmıştır. Bağlı şirketin malvarlığını azaltıcı işlemlere zorlanması, teminat yükümlülüğü altına sokulması veya ekonomik menfaatinin zedelenmesi hukuka aykırı hâkimiyet kullanımına örnek teşkil etmektedir. Kaybın aynı faaliyet dönemi içinde denkleştirilmesi halinde hukuka uygunluk sağlanabilecektir.

 

6. TOPLULUK İÇİNDE HUKUKA AYKIRI BORÇLANMANIN SONUÇLARI

Topluluk içi borçlanmanın kefalet veya garanti dışında başka araçlarla gerçekleştirilmesi halinde, ilgili yönetim kurulu kararının sermayenin korunması ilkesine aykırılık sebebiyle kesin hükümsüz sayılabileceği ileri sürülmektedir. Hâkim şirket, bağlı şirketin uğradığı zararı tazmin etmekle yükümlü olacaktır. Ayrıca bağlı şirket pay sahiplerine tazminat talebi, payların satın alınması talebi, çıkma hakkı ve aklı nedenle fesih talebi gibi çeşitli hukuki imkanlar tanınmıştır. Bağlı şirket yönetim kurulu üyeleri bakımından da sorumluluk hükümleri uygulanabilecektir.

 

7. SONUÇ ve DEĞERLENDİRME

Yönetim kurulu üyelerinin şirkete borçlanma yasağı, esasen, anonim şirketler hukukunda organ sorumluluğunun ve sermayenin korunmasının en önemli enstrümanlarından biridir. Bu yasak, yalnızca bireysel menfaat çatışmalarını engellemekle kalmamakta, şirketler topluluğu içerisinde hâkimiyetin kötüye kullanılmasını da sınırlandırmaktadır.

Uygulamada özellikle topluluk içi teminat işlemlerinde denkleştirme mekanizmasının yazılı ve belgeli biçimde oluşturulması, yönetim kurulu kararlarının ayrıntılı gerekçelendirilmesi, çıkar çatışması analizlerinin önceden yapılması ve iç kontrol ve uyum mekanizmalarının güçlendirilmesi büyük önem arz etmektedir.

Şirketler topluluğu içinde gerçekleştirilen finansal işlemlerin yalnızca muhasebesel değil, hukuki sorumluluk perspektifiyle de bilahare ve dikkatlice ele alınması gerekmektedir. Aksi halde hem hukuki hem cezai yaptırımlar gündeme gelebilecek, yönetim kurulu üyeleri bakımından kişisel sorumluluk doğabilecektir.

Sonuç olarak, TTK m. 395 ve m. 202 hükümleri birlikte değerlendirildiğinde; anonim şirket yapısında malvarlığının korunması, organ sadakati ve kurumsal yönetim ilkelerinin güvence altına alındığı görülmektedir. Bu düzenlemelerin etkin biçimde uygulanması, ticari hayatın güvenilirliğinin ve sürdürülebilir şirket yönetiminin sağlanması bakımından belirleyici niteliktedir.

 

Yönetim kurulu üyelerinin şirkete borçlanma yasağına ilişkin istisnalar, şirketler topluluğu bünyesindeki finansal işlemler ve grup şirketleri arası nakit akışlarının hukuki rejimi ve bu süreçlerin Türk Ticaret Kanunu çerçevesindeki sorumluluk boyutlarına dair avukatlık ve hukuki mütalaa talepleriniz için firmamızla info@cetinavukatlik.com adresinden iletişime geçebilirsiniz.

---

Ofisimizin konu ile alakalı hizmetlerine ilişkin detaylı bilgi almak için:

• Ticaret ve Şirketler Hukuku
  
• Tazminat Hukuku
• İcra ve İflas Hukuku
  

SPK Mevzuatında Nitelikli Yatırımcı ve Profesyonel Müşteri Kavramları

Sermaye piyasalarının derinleşmesi ve yatırım ürünlerinin çeşitlenmesiyle birlikte, yatırımcıların bilgi düzeyi, finansal kapasitesi ve risk algısına göre sınıflandırılması önem kazanmıştır. Bu çerçevede Türk sermaye piyasası mevzuatında yer alan nitelikli yatırımcı kavramı, yatırımcı koruması rejimi ile belirli yatırım araçlarına erişim bakımından kritik role sahiptir.

Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemeleri uyarınca nitelikli yatırımcı, esasen profesyonel müşteri statüsü ile bağlantılı bir kavramdır. Nitelikli yatırımcı; finansal varlık büyüklüğü, piyasa tecrübesi ve riskleri değerlendirme kapasitesi itibarıyla, genel yatırımcı kitlesine kıyasla daha ileri düzeyde kabul edilen ve bu nedenle bazı yatırım ürünlerine erişimi mevzuat tarafından mümkün kılınan yatırımcıları ifade eder.

Uygulamada nitelikli yatırımcı kavramı çoğu zaman profesyonel müşteri kavramı ile birlikte anılmakta ise de, esasen bunlar birbirlerinden farklılık arz eden iki kavram olup, her iki statünün hukuki sonuçları ve uygulama alanları bire bir örtüşmemektedir. Bu ayrımın doğru anlaşılması, hem yatırımcılar hem de yatırım kuruluşları bakımından önem taşımaktadır.

Hazırladığımız bu yazıda hem SPK mevzuatında nitelikli yatırımcı ile profesyonel müşterinin tanımı ile farkları, hem de Sermaye Piyasası Kurulu’nun i-SPK.37.7 (18/12/2025 tarih ve 65/2354 s.k.) sayılı İlke Kararı ile gündeme gelen değişikliklerden bahsedilecektir.

 

1. Nitelikli Yatırımcı Statüsü ve Sağladığı Avantajlar

Nitelikli yatırımcı statüsü, yatırımcılara klasik sermaye piyasası araçlarının ötesinde daha geniş bir yatırım evrenine erişim imkânı sunmaktadır. Bu kapsamda nitelikli yatırımcılar; serbest fonlar, girişim sermayesi yatırım fonları, gayrimenkul yatırım fonları ve benzeri alternatif yatırım araçlarına yatırım yapabilmektedir.

Bu yatırım araçları, yüksek getiri potansiyelinin yanında daha karmaşık ve yüksek riskli yapılar içerebilmekte olup, yasa koyucu tarafından bu ürünlere erişim yalnızca belirli nitelikleri taşıyan yatırımcılarla sınırlandırılmaktadır. Nitelikli yatırımcı statüsü, bu noktada yatırımcının riskleri anlayabilecek ve yönetebilecek kapasitede olduğu varsayımına dayanmaktadır.

Bunun yanında, nitelikli yatırımcılar bakımından yatırım hizmet ve faaliyetlerinde uygulanan yatırımcı koruma hükümleri daha sınırlı olup, yatırım kararlarının daha esnek ve hızlı şekilde alınabilmesi mümkün hâle gelmektedir. Ancak bu esneklik, yatırımcının daha geniş bir sorumluluk alanını da beraberinde getirmektedir.

 

2. Profesyonel Müşteri Kavramı ve Nitelikli Yatırımcı ile İlişkisi

Sermaye Piyasası Kurulu mevzuatında profesyonel müşteri, yatırım kuruluşları tarafından sunulan yatırım hizmet ve faaliyetleri bakımından, finansal ürünlerin risklerini anlayabilecek düzeyde kabul edilen ve bu nedenle daha sınırlı bir yatırımcı korumasına tabi tutulan müşteri grubunu ifade eder.

Profesyonel müşteriler mevzuatta; “doğrudan profesyonel müşteriler” ve “talebe dayalı olarak profesyonel kabul edilen müşteriler” olarak iki ana gruba ayrılmaktadır

Nitelikli yatırımcı statüsü ise büyük ölçüde profesyonel müşteri düzenlemelerine yapılan atıflar yoluyla belirlenmekte olup, özellikle talebe dayalı profesyonel müşteri statüsünü kazanan gerçek kişilerin aynı zamanda nitelikli yatırımcı olarak kabul edilmesi mümkün kılınmaktadır.

 

3. 18.12.2025 Tarihli SPK İlke Kararı ile Getirilen Değişiklikler

Sermaye Piyasası Kurulu’nun i-SPK.37.7 (18/12/2025 tarih ve 65/2354 s.k.) sayılı İlke Kararı ile profesyonel müşteri ve nitelikli yatırımcı statülerine ilişkin finansal eşikler ve koşullar önemli ölçüde güncellenmiştir. Bu değişikliklerin temel amacı, yatırımcı korumasını güçlendirmek ve karmaşık yatırım ürünlerine erişimi daha dar bir yatırımcı kitlesiyle sınırlandırmaktır.

a. Doğrudan Profesyonel Müşteriler

Yatırım Kuruluşlarının Kuruluş ve Faaliyet Esasları Hakkında III-39.1 sayılı Tebliğ’in 31. maddesi uyarınca aşağıda sayılan kişi ve kuruluşlar doğrudan profesyonel müşteri olarak kabul edilmektedir

• aracı kurumlar, bankalar, portföy yönetim şirketleri ve kolektif yatırım kuruluşları
• emeklilik yatırım fonları, sigorta şirketleri ve varlık yönetim şirketleri
• emekli ve yardım sandıkları
• kamu kurum ve kuruluşları ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
• Dünya Bankası, Uluslararası Para Fonu gibi uluslararası kuruluşlar
• aktif toplamı, yıllık net hâsılatı ve özsermaye büyüklüğüne ilişkin mevzuatta öngörülen ölçütlerden en az ikisini sağlayan kuruluşlar

Bu kişi ve kuruluşlar bakımından ayrıca bir talep veya başvuru aranmaksızın profesyonel müşteri statüsü söz konusudur.

b. Talebe Dayalı Profesyonel Müşteri Şartları

III-39.1 sayılı Tebliğ’in 32. maddesi uyarınca talebe dayalı profesyonel müşteri olabilmek için aşağıdaki şartlardan en az ikisinin sağlanması gerekmektedir

• son bir yıl içinde, her üç aylık dönemde en az 5 milyon Türk Lirası hacminde ve en az 10 adet işlem gerçekleştirilmiş olması
• nakit mevduat ve sermaye piyasası araçları dâhil olmak üzere finansal varlıklar toplamının 10 milyon Türk Lirasını aşması
• finans alanında üst düzey yönetici olarak en az iki yıl görev yapılmış olması veya sermaye piyasası alanında en az beş yıl ihtisas personeli olarak çalışılmış olması ya da Sermaye Piyasası Faaliyetleri İleri Düzey Lisansı veya Türev Araçlar Lisansına sahip olunması

Bu şartları belgeleyen yatırımcılar, yazılı başvuruda bulunmaları hâlinde talebe dayalı profesyonel müşteri olarak kabul edilmektedir.

 

4. Nitelikli Yatırımcı Şartlarının Güncellenmesi

Yukarıda belirtilen değişikliklerin doğal sonucu olarak, nitelikli yatırımcı statüsüne ilişkin koşullar da güncellenmiştir. Yeni düzenlemeye göre, talebe dayalı profesyonel müşteri olma şartlarından finansal varlıklar toplamının 10 milyon Türk Lirasını aşması kriterini sağlayan gerçek kişiler, nitelikli yatırımcı olarak kabul edilecektir. Bu düzenleme ile nitelikli yatırımcı kavramı daha açık biçimde yüksek finansal kapasite ekseni üzerinden tanımlanmış ve yatırımcı havuzu daraltılmıştır.

 

5. Gayrimenkul ve Girişim Sermayesi Fonları İçin Öngörülen İstisna

Sermaye Piyasası Kurulu, fon piyasalarının işleyişini ve sermaye akışının sürdürülebilirliğini korumak amacıyla önemli bir istisna da öngörmüştür. Buna göre, gayrimenkul yatırım fonları ile girişim sermayesi yatırım fonlarının katılma paylarını satın alacak nitelikli yatırımcılar bakımından, artırılan yeni finansal eşikler uygulanmayacaktır.

Bu yatırımcılar için, İlke Kararı’nın yayım tarihinden önce yürürlükte bulunan finansal tutarlar geçerliliğini korumaya devam edecektir. Bu istisna, özellikle girişimcilik ekosistemi ve gayrimenkul yatırımlarına erişimin korunması açısından önem taşımaktadır.

 

6. Geçiş Hükümleri ve Kazanılmış Hakların Korunması

İlke Kararı’nda geçiş hükümlerine de açıkça yer verilmiştir. Buna göre, artırılan finansal eşikler yalnızca İlke Kararı’nın yayımı tarihinden sonra ilk defa profesyonel müşteri veya nitelikli yatırımcı statüsü kazanacak kişiler bakımından uygulanacaktır.

Karar tarihinden önce yürürlükte bulunan mevzuat kapsamında bu statüleri kazanmış olan yatırımcıların hakları korunmuş olup, kazanılmış hakların ihlal edilmesinin önüne geçilmiştir.

 

7. Sonuç ve Değerlendirme

Sermaye Piyasası Kurulu’nun 18.12.2025 tarihli İlke Kararı ile nitelikli yatırımcı ve profesyonel müşteri kavramları yeniden yapılandırılmış, bu statülere erişim daha yüksek finansal eşiklere bağlanmıştır. Bu yaklaşım, yatırımcı korumasının güçlendirilmesi ve karmaşık yatırım ürünlerinin daha sınırlı bir yatırımcı kitlesine sunulması amacını taşımaktadır.

Özellikle nitelikli yatırımcı kavramı, artık açık biçimde yüksek servet, yüksek risk toleransı ve gelişmiş finansal kapasite kriterleri üzerinden tanımlanan daha seçkin bir yatırımcı grubunu ifade etmektedir. Bu durum, sermaye piyasalarında hem düzenleyici dengeyi hem de yatırımcı güvenliğini sağlamaya yönelik önemli bir adım niteliğindedir.

Nitelikli yatırımcı ve profesyonel müşteri statülerinin tespiti, yatırım kuruluşları nezdindeki uygulamalar ve ilgili SPK düzenlemelerinin yorumlanması süreçlerinde hukuki destek ve hukuki mütalaa talepleri için avukatlık firmamızla info@cetinavukatlik.com adresinden iletişime geçebilirsiniz.

---

Ofisimizin konu ile alakalı hizmetlerine ilişkin detaylı bilgi almak için:

• Sermaye Piyasaları Hukuku
  

Tedarikçi Kaynaklı Üretim Kayıplarında Şirketler İçin Zarar Yönetimi ve Rücu Mekanizmaları

 

Endüstriyel işletmelerde ve fabrikalarda dışarıdan temin edilen mal veya hizmetlerde ortaya çıkan ayıplar, çoğu zaman yalnızca teknik bir arızadan ibaret olmamakta, üretim bandının durması, verim kaybı, hammadde hebası, kapasite düşüşü ve ek maliyetler gibi geniş kapsamlı sonuçlara yol açabilmektedir. Bu üretim kayıplarının hukuki açıdan değerlendirilmesinde; mal veya hizmet tedarikçisinin sözleşmesel yükümlülüklerine aykırılık durumu, teslim edilenin yahut verilen hizmetin standartlara uygunluğu, hizmet ifasında gerekli özenin gösterilip gösterilmediği ve ortaya çıkan zararla ayıp arasındaki illiyet bağı önem kazanmaktadır. Dolayısıyla üretimin durmasına neden olan ayıpların teknik olarak tespiti, zarar kalemlerinin somut verilere dayanarak belirlenmesi ve sorumluluğun dayanağının hukuki olarak ortaya konulması, hem talep edilebilir zararların kapsamının belirlenmesi, hem de işletmenin rücu süreçlerini etkin şekilde yürütebilmesi bakımından şarttır.

“Rücu” kelimesi, Türk Dil Kurumu’nda geri dönme, sözünden dönme, cayma gibi anlamlarda kullanılmaktadır. Hukuki anlamda ise rücu; bir kişinin üstlendiği veya ödediği bir borç ya da zararı, bu zararın asıl sorumlusunun karşı yan olduğuna dayanarak ilgili kişiden geri talep etmesi anlamına gelir. Bir başka ifadeyle rücu, zarar görenin maruz kaldığı mali yükü, zararın fiilen ve hukuken sorumlusu olan kişiye yansıtabilmesine imkân sağlayan bir hukuki mekanizmadır.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu uyarınca rücu hakkı; haksız fiillerden veya sözleşmeye aykırılıktan, doğabilir. Özellikle ticari hayatta rücu enstrümanı, zararın gerçek sorumlusunda bırakılmasını sağlayarak hem hakkaniyeti hem de ekonomik verimliliği destekleyen bir tazmin mekanizması olarak ön plana çıkar.

Rücu imkânının doğabilmesi için üç temel unsurun birlikte gerçekleşmesi gerekir. Bunlar zararın oluşması, kusur veya hukuki sorumluluk, zarar ile kusur arasında illiyet bağıdır. Bu unsurlardan herhangi birinin eksikliği rücu talebinin karşılığının, karşı taraftan geri alınmasını olanaksız kılar. Her bir unsurun belgelenebilir, ispatlanabilir ve somut nitelikte olması, rücu mekanizmasının çalışması için olmazsa olmazlardandır. Zira ispat külfeti, zarar görene aittir. İspatın sağlanamaması halinde ise zararın mali yükü işletmede kalır ve kusurlu taraf sorumluluktan kurtulabilir.

 

1. Üretim Bandının Durması Halinde Oluşabilecek Zarar Kalemleri Nelerdir?

Üretim bandının durması, çoğu zaman tek bir teknik arızadan ibaret olmayıp, üretim, lojistik, ticari ilişkiler ve finansal yükümlülükler üzerinde çok boyutlu zararlara yol açmaktadır. Zarar kalemleri bilirkişi incelemeleriyle ve/veya tespit edilen somut bulgular sonucunda ortaya konulur. Bu zararların, nitelikleri itibarıyla birden fazla başlık altında incelenmesi mümkündür.

(i) Doğrudan Üretim Kaybından Doğan Zararlar

Durma süresince üretilemeyen ürünler, birim maliyeti ve makul kâr oranı dikkate alınarak hesaplanabilir. Burada esas alınan yöntem, gerçekleşmiş siparişler ve üretim planlamasıdır. Planlama sonucu üretilmesi gereken miktardan, üretilen ürün sayısı çıkarılarak aradaki zarar kalemi tespit edilebilmektedir.

Üretim bandının durmasına bağlı olarak fireye dönüşen ve heba olan hammadde, ekonomik değerini kaybeden ya da tamamen kullanım dışı kalan yarı mamuller de zarar kalemi olarak kabul edilir. Bunun yanında, değer kaybına uğrayan ürünlerin yeniden işlenmesi veya tamir edilmesi için katlanılan giderler de rücu kapsamında değerlendirilir.

(ii) İşgücü ve Personel Kaynaklı Zararlar

Üretim kaybının telafi edilmesi için yapılan fazla mesai ödemeleri veya vardiya düzenlemeleri, bordro ve puantaj kayıtlarıyla ispatlanabilir niteliktedir. Arızanın giderilmesi yahut üretim bandının durması neticesinde başkaca üretimleri ve siparişleri yetiştirebilmek adına çalışanların fazla mesai yapması, vardiya değişikliği ve gece çalışmaları, rücu edilmeye elverişli zarar kalemlerini oluşturur. Ayrıca arızanın giderilmesi veya üretimin yeniden devreye alınması amacıyla dışarıdan teknik hizmet alınması hâlinde servis hizmetleri, bakım ve onarım gibi hizmet bedelleri de rücu kapsamında değerlendirilir.

(iii) Operasyonel ve Teknik Maliyet Artışları

Üretimin yeniden devreye alınması süreci teknik ve operasyonel anlamda ek maliyet yaratır. Arızanın giderilmesi için yapılan onarım, bakım, parça değişimi, teknik ayarlar ve test çalışmaları, doğrudan zarar kalemi niteliği taşır ve rücuya konu edilebilir. Üretime yeniden başlarken gerçekleştirilen test süreçleri nedeniyle tüketilen ek enerji, makinelerin yeniden işletilmesi için yapılan hazırlık çalışmaları, personel eğitimleri ve makine ayarları da zararın bir parçası olarak kabul edilir.

Bunun yanında üretimin gecikmeden devam edebilmesi amacıyla yapılan acil hammadde tedariği, hava kargo gönderimleri gibi aşırı maliyetli lojistik çözümleri ve benzeri operasyonel giderler de durmanın sonucu olduğundan rücu edilebilir niteliktedir.

(iv) Sözleşmesel Yükümlülüklerden Doğan Zararlar

Üretim bandının durması, işletmenin müşterileriyle olan sözleşme ilişkilerini de doğrudan etkiler. Teslimatın gecikmesi nedeniyle müşterilere ödenebilecek olan cezai şart bedelleri, sözleşme hükümlerinden doğan maddi tazminatlar ve gecikme nedeniyle ortaya çıkan diğer mali yükümlülükler de rücuya konu edilebilir. Bunun yanında durma nedeniyle somut olarak iptal edilen siparişler, iade edilen bedeller, kaybedilen gelirler, düşen ticari itibar ve feshedilen ticari ilişkiler de ispatlanabilir nitelikte oldukları sürece zarar kalemi olarak ileri sürülebilir.

(v) Sigorta ve Finansal Yansımalar

Üretim bandının durmasına bağlı olarak sigorta poliçelerinin çalıştırılması halinde işletmenin risk seviyesinin yükselmesi sonucunda sigorta primlerinde artış meydana gelir ise, artışın doğrudan durma nedeniyle gerçekleştiğinin somut delillerle ortaya konulması hâlinde prim farkı rücu edilebilir. Aynı şekilde durma sonrası poliçelerde yapılan güncellemeler, ek teminatlar ve sigorta teminatını güçlendirmek amacıyla katlanılan maliyetler de rücu kapsamında değerlendirilebilir. Ancak bu tür zarar kalemlerinin kabulü için uygulamada ileri düzeyde teknik ispat gerektirir. Bu kalemler ispat bakımından daha karmaşık olup illiyet bağının kurulması genellikle daha zor kabul edilir.

(vi) Yardımcı ve Destek Hizmetlerinden Doğan Zararlar

Durma sürecinde veya zarar tespit sürecinde üçüncü kişilerden alınan hizmetlerin bedelleri de rücu kapsamındadır. Arızanın giderilmesi amacıyla alınan acil teknik destek ve servis hizmetleri, uzman incelemesi, mühendislik hizmetleri ve danışmanlık giderleri zarar kalemi olarak ileri sürülebilir. Ayrıca zararın kapsamının tespit edilmesi için alınan bilirkişi raporları, laboratuvar analizleri ve teknik değerlendirme raporları da rücu edilebilecek nitelikte maliyetler arasında yer almaktadır.

 

2. Rücu Davası’nın Zamanaşımı Süresi

Türk Borçlar Kanunu’nun 73. maddesi’nde “Rücu istemi, tazminatın tamamının ödendiği ve birlikte sorumlu kişinin öğrenildiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde tazminatın tamamının ödendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.” olarak belirtilmiştir.

Bu tür davalarda hem ispat külfetinin zarar görenin üzerinde olması, hem de neredeyse tüm hadiselerin teknik olarak izaha muhtaç olması nedeniyle hiç vakit kaybedilmeden öncelikle mahkemelerce kabul edilebilir tespit sürecine girilmesi çok büyük önem arz eder. Bu nedenle zamanaşımı süresinin oldukça uzun olmasını dikkate almadan, zararın gerçekleştiği andan itibaren çok hızlı bir şekilde reaksiyon alınarak zararın ve illiyet bağının tespiti için yasal süreçlere başvurulması gerekir.

 

3. Sonuç ve Değerlendirme

Üretim bandının durması işletmeler açısından çok boyutlu, zincirleme etkileri olan ve teknik tespit gerektiren bir süreçtir. Ortaya çıkan zararların rücu edilebilmesi için zararın somut delillerle ispatlanması, muhasebe kayıtlarıyla desteklenmesi, hesap edilebilir olması ve zarar ile kusur arasında doğrudan bir illiyet bağının kurulması şarttır. Uygulamada en kolay rücu edilen zarar kalemleri üretim kaybı, fire ve zaiyat verilen ürünler, fazla mesai ödemeleri, teknik servis giderleri ve sözleşmesel cezai şartlardır. Buna karşılık sigorta prim farkı, soyut pazar kaybı ve marka değeri kaybı gibi kalemlerde ispat yükü daha zor olduğundan rücu imkânı daha güçleşmektedir.

Sonuç olarak rücu enstrümanı, zararın gerçek sorumlu üzerinde bırakılmasını sağlayan etkin bir hukuki araçtır. Ancak rücu talebinin başarıya ulaşabilmesi için teknik incelemelerin hiç vakit kaybetmeksizin zamanında yapılması, belge yönetimlerinin doğru yürütülmesi, muhasebe kayıtlarının eksiksiz tutulması, uzman bilirkişi raporlarının alınması ve zamanaşımı süresinin kaçırılmamış olması kritik öneme sahiptir.

Üretim bantlarındaki durmalar, ayıplı ürün, ayıplı hizmet ifası veya tedarikçi kaynaklı zararlar konusunda sürecin hukuki doğru ve etkin şekilde yönetilebilmesi için avukatlık firmamızla info@cetinavukatlik.com adresinden iletişime geçebilirsiniz.

---

Ofisimizin konu ile alakalı hizmetlerine ilişkin detaylı bilgi almak için:

• Ticaret ve Şirketler Hukuku
• Tazminat Hukuku

Endüstriyel Tesislerde Devlet Teşvikleri, Yatırım Teşvik Belgelerinin İptali Riskleri ve Hukuki Korunma Yolları

Sanayi tesislerinin kurulması veya mevcut fabrikaların modernizasyonu, yüksek sermaye gerektiren ve geri dönüşü uzun yıllara yayılan riskli süreçlerdir. Devlet, bu riski paylaşmak ve yatırımcıyı cesaretlendirmek adına, yatırımın başlangıç maliyetlerini düşürücü bir politika izleyebilir. Bu politikanın temel amacı; yatırımcının kesesinden çıkacak nakdin üretime, teknolojiye ve istihdama kanalize edilmesidir.

İşte bu mekanizmanın yasal zemini “Yatırım Teşvik Belgesi” (YTB) ile sağlanır. Teşvik belgesi, devletin yatırımcıya verdiği bir “imtiyaz ve taahhüt” sözleşmesidir. Ülkemizde bu sistem, 29.05.2025 tarihli ve 9903 sayılı “Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar” ve ilgili uygulama tebliğleri çerçevesinde yürütülmektedir. Bu belge sayesinde yatırımcı; makine alırken KDV ödemekten kaçınabilir, ithalat yaparken Gümrük Vergisi vermeyebilir, kredi kullanırken faiz desteği alabilir ve işletme döneminde daha az vergi ödeyebilir.

Ancak bu destekler, sıkı kurallara bağlanmış, şartlı muafiyetlerdir. Devlet, vazgeçtiği vergi gelirinin karşılığında, yatırımın fiilen gerçekleşmesini ve kurallara uyulmasını şart koşar. Bu şartlara uyulmaması halinde ise vazgeçilen tüm vergi gelirlerinin cezalarıyla iadesi söz konusu olabilir.

Bu yazımızda; yatırımcının büyük avantajlar sağladığı bu sistemin, hatalı yürütülmesi durumunda nasıl riske dönüştüğü, denetimlerde en sık yapılan hatalar ve olası bir iptal durumunda başvurulacak hukuki yollar detaylıca ele alınmaktadır.

 

1. Teşvik Belgesinin Kapsamı ve Temel Yükümlülükler

Yatırım teşvik belgesi, belgenin ekinde yer alan “Makine ve Teçhizat Listesi” ile sınırlı olacak şekilde uygulanmakta; belge kapsamındaki unsurların kullanım biçimi, devir yasakları ve belirlenen süreler mevzuatta açıkça düzenlenmiş bulunmaktadır.

Belge kapsamında sağlanan destek unsurları ile makine/teçhizatın belgeye uygun şekilde temini, faturalandırılması ve tesis edilmesi yükümlülüğü doğrudan yatırımcıya yüklenmiştir. İdare, beyan usulü ile işlem yapsa da esas olan fiili durumdur. Fiili harcama esas alınarak teşvik unsurlarının kullanılacağı hususu idari uygulamalarda tekraren vurgulanmaktadır. Bu nedenle söz konusu belgede yer alan tanımlara, kullanım şartlarına, asgari yatırım tutarlarına ve sürelere uyulmaması, ağır hukuki sonuçlar doğurabilmektedir.

Yatırımcıların, belgenin sadece bir “vergi muafiyet kağıdı” olmadığını, aynı zamanda devlet ile imzalanmış bir “yatırım taahhüt sözleşmesi” olduğunu unutmamaları gerekir.

 

2. Kritik Bir Süreç: Yatırımın Tamamlanması ve Tamamlama Vizesi

Teşvik sisteminin en kritik aşamalarından biri olan “Tamamlama Vizesi” sürecine özel bir parantez açmak gerekmektedir. Yatırımcılar, genellikle makineyi satın alıp kurdukları vakit, sürecin tamamlandığını düşünmektedir ancak hukuki süreç burada bitmemektedir.

Yatırım Teşvik Belgesi’nde öngörülen yatırım süresi (ve varsa alınan ek süreler) sonunda, yatırımın tamamlandığının Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’na veya yetkili yerel birimlere bildirilmesi zorunludur. Bu bildirime istinaden uzmanlarca tesiste “Tamamlama Vizesi Ekspertizi” yapılır. Süresi içinde tamamlama vizesine başvurulmaması halinde, belge tamamlanmamış sayılarak re’sen iptal edilebilir veya idari olarak kapatılabilir.

Belgenin tamamlanmamış sayılması, o güne kadar kullanılan indirimli kurumlar vergisi, gelir vergisi stopajı veya faiz desteği gibi desteklerin haksız kullanım olduğu iddiasını doğurur. Bu nedenle, makine fiziken orada olsa dahi, “Tamamlama Vizesi”nin alınmamış olması başlı başına bir iptal ve geri ödeme riskidir.

 

3. Denetimlerde Tespit Edilen Başlıca Usulsüzlükler

(i) Makinenin Fiilen Tesiste Olmaması

Devlet teşvikleri alınan ve teşvik belgesine konu makine ve teçhizatın belge kapsamına uygun şekilde fiilen tesiste bulunmaması, en temel ve en ağır denetim bulgularından biridir. Denetimlerde makinenin fiziksel mevcudiyeti, kurulumu, çalışır durumda olması ve üretim hattına entegrasyonu sorulmakta; belge ile uyumsuzluk tespit edildiğinde belgeyi veren idare tarafından iptal veya kısmi kapsam dışı bırakma işlemleri tesis edilebilmektedir.

Bazen makineler arıza, bakım veya onarım nedeniyle tesis dışına, yurt içi yahut yurt dışında servise gönderilmiş olabilir. Ancak bu durumun, denetim anında sevk irsaliyesi, servis formu, geçici çıkış izinleri gibi resmi kayıtlarla tevsik edilememesi halinde, makine “yok hükmünde” sayılır. Makinenin fiilen tesiste olmadığı ancak belgede gösterildiği tespit edildiğinde, sağlanan destek unsurlarının geri alınması ve idari para cezaları gündeme getirilebilir. Denetimlerde tespit tutanakları, fotoğraf, bakım-kullanım kayıtları, üretim raporları, enerji tüketim verileri gibi somut deliller esas alınmaktadır.

Bu noktada özellikle belirtilmelidir ki, makinenin teslim ve montaj kayıtları ile kabul tutanakları, kabul testleri ve üretim/sarf raporları düzenli tutulmalı; fatura ile fiili teslim arasındaki uyumsuzluklar önlenmelidir. Makine bakım için tesis dışına çıkacaksa mutlaka resmi servis formları dosyalanmalı ve belgelenmelidir.

(ii) Makinenin Kapasite Raporuna Aykırılık

Teşvik belgesinde makine/teçhizatın teknik özellikleri, kapasite verileri veya performans sınırları belge eki listelerinde gösterilebilmektedir. Denetimlerde, temin edilen makinenin belge ekiyle uyuşmaması, kapasite/performans bakımından taahhüt edilen değerlere uymaması veya farklı amaçla kayıt altına alınması hallerinde uygunsuzluk tespiti yapılabilmektedir.

Örneğin; “Tam Otomatik CNC Tezgahı” olarak teşvik listesinde yer alan bir makinenin, sahada “Yarı Otomatik” veya “Manuel” bir tezgah olarak bulunması, yanıltıcı beyan kapsamında değerlendirilebilir. Bu tür uygunsuzluklar; teşvik kapsamından çıkarma, belge iptali veya desteklerin kısmi geri alınması gibi sonuçlar doğurur. Teknik uyumsuzlukların ispatında teknik raporlar, fabrikasyon sertifikaları, üretici beyanları ve ekspertiz raporları belirleyici olmaktadır.

(iii) Teşvik Belgesi Kapsamı Dışında Kullanım ve Ticaret Yasağı

Belge ile sağlanan makine/teçhizatın belge amaçları dışında, örneğin farklı bir üretim hattında veya farklı bir işkolunda kullanılması, teşvik mevzuatına aykırılık teşkil eder. Teşvik sistemi, yatırımcının yalnızca kendi üretimi için verilen bir destekten ibarettir.

Aynı zamanda belge kapsamında sağlanan katkıların ticari amaçla elden çıkarılması veya kira/ödünç verilmesi durumunda da mevzuata aykırılık söz konusu olacağından idari işlem riskleri oluşacaktır. Özellikle, grup şirketleri arasında makinelerin izinsiz kaydırılması veya ödünç verilmesi, holding yapıları içinde sık yapılan ancak mevzuata aykırı olan hatalardandır. Bu tür kullanımlar tespit edildiğinde belge kapsamından çıkarma veya belgenin iptali yönünde işlem tesis edilebilecektir.

(iv) Fatura ve Gümrük Belgelerindeki Tutarsızlıklar

Teşvik uygulamalarında fatura ve gümrük belgelerinin tutarlılığı büyük öneme sahiptir. Fatura konusunun belge eki ile uyumlu olmaması, faturada gösterilen malın cinsinde farklılık, gümrük beyannamelerinde eksik veya yanıltıcı bilgi verilmesi (GTİP kodunun hatalı girilmesi gibi) denetimlerde sık rastlanan bulgulardır.

Gümrük işlemlerinde belge kapsamında sağlanan KDV ve/veya vergiden muafiyet uygulamaları, usulsüzlük halinde geri çağrılmakta ve 4458 sayılı Gümrük Kanunu hükümleri uyarınca cezai ve idari yaptırımlar (Gümrük vergisi aslı ve 3 katı ceza tahakkuku gibi) uygulanabilmektedir. Ayrıca sahte fatura veya belgelerde tespit edilen usulsüzlükler hakkında ayrı ceza soruşturmaları veya vergi tarhiyatı yapılması mümkündür.

 

4. Makine Satışı veya Devri Hâlinde İptal Riskleri

Teşvik belgesi kapsamında ithal edilen veya sağlanan makine-teçhizatın belirlenen süreler içinde (genel kural olarak 5 yıl; ancak bazı özel durumlarda veya bölgesel teşviklerde farklılık arz edebilir) izinsiz olarak elden çıkarılması, satılması veya devredilmesi durumunda belge hükümleri ihlal edilmiş sayılacaktır.

Makinenin 5 yılı dolmadan satılması gerekiyorsa, Bakanlıktan izin alınmalı ve devralan firmanın da teşvik belgesine sahip olması gibi şartlar aranmalıdır. Bu tür işlemlerin izinsiz yapıldığının tespiti hâlinde belge iptal edilebileceği gibi, sağlanan desteklerin geri alınması ve cezai yaptırımlar da uygulanabilir. Devir işlemleri için mevzuatta öngörülen izin süreçlerine uyulması gerektiği, e-TUYS sistemi üzerinden “satış izni” veya “devir talebi” oluşturulması gerektiği unutulmamalıdır.

 

5. Bakanlık Denetim Süreçleri ve En Çok Rastlanan Bulgular

Teşvik belgeleri kapsamında denetimler genellikle Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı koordinasyonunda yürütülmekte; ayrıca Gümrük idareleri, SGK müfettişleri ve Hazine ve Maliye Bakanlığı vergi müfettişleri de denetim sürecine dahil olabilmektedir.

Denetimler yerinde inceleme, belgelerin incelenmesi, teknik ekspertiz ve ikincil soruşturmalar ve çapraz kontroller şeklinde yapılandırılabilmektedir. Örneğin uygulamada, bir üretim tesisi tam kapasite çalıştığını beyan ediyorsa, denetmenler elektrik ve su faturalarını inceleyerek makinenin o kapasitede çalışıp çalışmadığını kontrol edebilmektedir

Denetimlerde devlet teşvikleri konularıyla ilgili en sık karşılaşılan bulgular aşağıda listelenmektedir. Bu bulgular karşısında idari kurumlar tarafından soruşturma başlatılmakta, inceleme sonuçlarına göre idari yaptırımlar uygulanmaktadır.

-Makinenin fiilen kurulmamış veya çalışır durumda olmaması,

-Belge eki (Global Liste) ile fatura arasındaki tanım uyuşmazlıkları,

-İthalat işlemlerinde belge kullanılmasına rağmen gümrük bilgilerinin eksik veya hatalı düzenlenmesi,

-Belge şartlarının (istihdam, kapasite artışı vb.) yerine getirilmemesi,

-Belgede kayıtlı makinenin başka işletmede veya başka adrese nakledilmesi,

-Makine/teçhizatın “yeni” şartı aranmasına rağmen “kullanılmış” olarak beyan edilmesi veya elden çıkarılması.

 

6. Mali ve Cezai Yaptırımlar: Geri Ödeme, Faiz ve Vergi Cezaları

Teşvik belgesinin iptali veya belge kapsamında yer alan bir unsurun kapsam dışına alınması halinde, idare, vazgeçtiği tüm vergileri geri isteyebilir.

Geri Alma İşlemi: Yararlanılan KDV istisnası, Gümrük Vergisi muafiyeti gibi destekler, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümleri çerçevesinde, yararlanıldığı tarihten itibaren işleyen gecikme zammı oranında faiz ile birlikte tahsil edilir.

Vergi Cezaları: Vergi idaresi tarafından yapılan devlet teşvikleri ile ilgili menfi tespitler neticesinde, verginin bir katı tutarında vergi ziyaı cezası kesilebilir.

Özel Usulsüzlük Cezaları: Teşvik mevzuatı ve ilgili tebliğlerde belirlenen usulsüzlük halleri için özel müeyyideler öngörülmüştür. Bu cezalar, destek unsurlarının geri alınmasının yanı sıra idari para cezaları, bazı hallerde teşvik belgesinin belirli sürelerle kısıtlanması veya yatırımcının belirli desteklerden yararlanmasının engellenmesi (yasaklılık hali) gibi yaptırımları içerebilmektedir.

Cezai Müeyyideler Boyutu: Eğer sahte fatura kullanımı veya gümrükte bilerek yanlış beyan ile Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’na muhalefet söz konusu ise, olay idari boyutu aşıp cumhuriyet savcılığına intikal ettirilerek hapis cezası istemiyle dava açılabilir.

 

7. Hukuki Korunma Yolları ve Stratejiler

Teşvik belgesinin iptali veya idari yaptırım kararı ile karşılaşılması halinde izlenebilecek hukuki yollar, teknik bilgi ve hızlı aksiyon gerektirir.

(i) İdari Başvuru, Savunma ve Mücbir Sebep

İdari işlem tesis edilmeden önce veya tebligat aşamasında, mevcut mevzuat çerçevesinde savunma hakkı etkin kullanılmalıdır. Özellikle yatırımın tamamlanamamasında veya makinenin kullanımında mücbir sebep (deprem, yangın, sel, grev, genel salgın hastalık veya ağır ekonomik kriz gibi yatırımcının iradesi dışında gelişen olaylar) varsa, bu durumun belgeleriyle (itfaiye raporu, sigorta ekspertizi vb.) sunulması, cezasız iptal veya süre uzatımı alınmasını sağlayabilir.

(ii) İdari İtiraz ve Dava Yolu ile Yürütmenin Durdurulması Mekanizması

İdari kararın tebliğinden sonra İdare Mahkemelerinde iptal davası açılabilir. Dava açılırken dikkat edilmesi gereken en kritik husus, yürütmenin durdurulması talebidir. Zira idare mahkemelerinde iptal davası açmak, tahsilatı kendiliğinden durdurmaz ve Vergi Dairesi haciz işlemi yapabilir. Bu nedenle mahkemeden, işlemin uygulanması halinde telafisi güç zararlar doğacağı gerekçesi ve izahıyla yürütmenin durdurulması kararı istenmesi son derece önemlidir. Şayet mahkemece yürütmeyi durdurmaya ilişkin karar verilir ise dava sonuçlanana dek ödeme emirleri ve hacizler durur, yatırımcıya nefes alma imkanı tanınır.

(iii) İdari Usul Hatalarının İleri Sürülmesi ve Zamanaşımı

Denetim sürecinde usul hataları, delil toplanma yöntemlerindeki eksiklikler, tutanakların yetkisiz kişilerce tutulması veya bilirkişi seçimindeki kusurlar gibi noktalara dikkat edilerek idari işlemin iptali talep edilebilir. Ayrıca vergi ve ceza hukukunda uygulanan zamanaşımı sürelerinin dolup dolmadığı da hukuki savunmada kritik bir rol oynar.

(iv) Uzlaşma ve Yapılandırma Mekanizmaları

Bazı durumlarda idari makamlar ile (özellikle vergi ve gümrük cezalarında) uzlaşma, düzeltme veya taksitlendirme yoluyla çözüm bulunabilmektedir. Uzlaşma mekanizmaları, cezaların indirilmesi açısından önemli bir fırsat sunar.

 

8. Önleyici Tedbirler ve Uygulama Önerileri

Yatırımcıların devlet teşvikleri hususunda bu ağır risklerle karşılaşmaması için aşağıda önerilen Check-List’i uygulamaları önerilir.

-Teknik ve İdari Entegrasyon: Sipariş aşamasında proforma fatura ile teşvik listesinin birebir uyumlu olduğunun teknik personelce teyidi.

-Süre ve Vize Takibi: Yatırım süresi bitimini ve Tamamlama Vizesi başvuru tarihlerini takip eden bir uyarı sistemi kurulması.

-Kayıt Düzeni: Makineye ait kabul tutanakları, montaj fotoğrafları ve kapasite raporlarının olası bir denetim için hazır tutulması.

-Fatura ve Belge Kontrolü: Fatura ve gümrük belgelerinin uzman kontrolünden geçirilmesi; belge (“Global Liste” satır kodu) ile fatura tanımının uyuşmamasına izin verilmemesi.

-İç Denetim: Belge şartlarına ve devlet teşvikleri prosedürlerine ilişkin iç denetim mekanizmasının kurulması; yıllık/çeyreklik kontrol listeleri ile izleme yapılması.

-Acil Durum Paketi: Denetim anında savunma ve delil yönetimi için hazır bir belge paketinin (YTB, Listeler, Kapasite Raporu, Yerleşim Planı vb.) tutulması.

 

Sonuç

Yatırım teşvik belgeleri ve devlet teşvikleri ile ilgili mevzuat ve uygulama rejimi, 29.05.2025 tarihli ve 9903 sayılı yeni Karar ile güncellenmiş olsa da, sistemin temel mantığı ve idari riskleri aynı kalmaktadır. Devlet, sağladığı yüksek tutarlı desteklerin amacına uygun kullanıldığını denetlemekle yükümlüdür. Makine ve teçhizat temininde yapılacak usule aykırılıklar veya basit görünen ihmaller; belge iptali, desteklerin faiziyle geri alınması, vergi tarhiyatı ve ceza soruşturması gibi işletmenin devamlılığını tehdit eden sonuçlar doğurabilmektedir.

Bu nedenle yatırımcıların hem uygulama öncesi hem de sonrasında sıkı belge yönetimi, teknik uygunluk denetimi ve mevzuata uygun hareket etme yükümlülüğünü benimsemeleri büyük önem arz etmektedir. İdari bir işlem veya denetim ile karşılaşılması hâlinde; hızlı ve teknik dayanağı güçlü hukuki bir müdahale, hak kayıplarının önlenmesi bakımından belirleyici olacaktır.

Bu konuda, önleyici bir altyapının kurulması için hukuki mütalaa, risklerin tespiti ve hukuki/cezai manada potansiyel tehlikelerin en aza indirilebilmesi yahut idari ve/veya ceza davaları ile ilgili olarak, avukatlık firmamız ile info@cetinavukatlik.com adresinden irtibata geçebilirsiniz.

---

Ofisimizin konu ile alakalı hizmetlerine ilişkin detaylı bilgi almak için:

• Şirketler Hukuku
• İdare ve Vergi Hukuku

CE Uygunluk Belgesi Olmayan Makinelerin Fabrikalara Kurulmasının Hukuki Sonuçları 

CE uygunluk işareti, Avrupa Birliği teknik mevzuatına uyum sağlanarak piyasaya arz edilen ürünlerin, ilgili direktiflerde belirtilen asgari güvenlik, sağlık ve çevresel koruma standartlarını karşıladığını gösteren bir uygunluk beyanıdır. Türkiye’de bu düzenlemeler, büyük ölçüde AB mevzuatı ile uyumlu olan Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu, ilgili yönetmelikler ve sektör bazlı teknik düzenlemeler (örneğin Makine Emniyeti Yönetmeliği) çerçevesinde uygulanmaktadır. Hukuken CE işareti, yalnızca bir sembol olmaktan ziyade, üreticinin ürünün güvenli olduğunu, kullanım talimatlarına uygun şekilde çalıştırıldığında insan sağlığına ve çevreye zarar vermeyeceğini gösterir. Bu kapsamda makinenin tasarımı, üretimi, risk analizleri, kullanım kılavuzları ve test süreçleri CE uygunluğu açısından kritik unsurlardandır.

İşyerlerinde kullanılan makine ve ekipmanlarda CE işaretinin bulunması, yalnızca bir tercihten ibaret olmayıp, İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile işyerlerine getirilen güvenli ekipman kullanma yükümlülüğünün de bir uzantısı niteliğinde göstergedir. İşveren, çalışanların güvenliğini sağlamak için teknik düzenlemelere uygun, test edilmiş, uygunluk değerlendirme süreçlerinden geçirilmiş ekipmanı kullanmakla yükümlüdür. Bu nedenle CE uygunluğu, işverenin hem iş sağlığı güvenliği bakımından hem de hukuki sorumluluklarını minimize etme açısından kritik öneme sahiptir.

 

1.CE uygunluk belgesi bulunmayan makinenin kurulmasının hukuki, cezai ve teknik riskleri

Bir makinenin CE uygunluk belgesine sahip olmamasına rağmen fabrikadaki üretim parkurlarında kurulması ve üretimde kullanılması halinde ortaya çıkan riskler; teknik, hukuki, cezai ve mali risklere ve potansiyel zararlara neden olabilir. Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu uyarınca, uygunluk değerlendirmesi yapılmamış ürünlerin piyasaya arz edilmesi veya işyerinde kullanılması idari yaptırımlara konu olabilmektedir. Ayrıca CE işareti bulunmayan makine, mevzuatın öngördüğü asgari güvenlik koşullarını karşılamayabileceği için iş kazası, yaralanma, yangın, patlama veya üretim hattının durması gibi riskleri artırır.

CE uygunluğu olmayan makineler, güvenlik bileşenleri, acil durdurma sistemleri, koruyucu kapaklar, elektriksel güvenlik standartları veya yazılım güvenliği gibi unsurlarda eksiklik barındırabilir. Bu durum, işverenin özen borcunu yerine getirmemesi olarak değerlendirilebileceği için, olası bir kaza halinde hem hukuki hem cezai sorumluluğu ağırlaştırabilir.

 

2. Sigorta hukuku açısından değerlendirme

İşletmede kullanılan makinenin CE uygunluk belgesinin bulunmaması, yangın, patlama, ekipman arızası veya iş kazası sonucunda sigorta teminatının uygulanması bakımından önemli bir tartışma alanı oluşturmaktadır. Sigorta şirketleri, poliçelerde yer alan “risk artırıcı unsurlar”, “açık kusur”, “mevzuata aykırı kullanım” ve “güvenlik standartlarına uyumsuzluk” gibi hükümlere dayanarak tazminat ödemekten kaçınabilir. Uygulamada, CE uygunluğu olmayan bir makineden kaynaklanan yangın veya hasar durumunda sigorta şirketleri şu gerekçelerle ödeme yapmaktan kaçınabilmektedir:

-Makinenin teknik düzenlemelere aykırı olması nedeniyle öngörülen güvenlik seviyesini sağlamaması,

-İşverenin dikkat ve özen yükümlülüğünü ihlal etmesi,

-Kullanılan cihazın kaçınılabilir riskler barındırmasının “açık kusur” olarak nitelendirilmesi.

Her ne kadar sigorta şirketinin tamamen ödeme yapmaktan kaçınması her durumda mümkün olmasa da, tazminat miktarından indirim yapılması veya ödeme kapsamının daraltılması sıklıkla karşılaşılan sonuçlardandır. Bu nedenle CE belgesi olmayan ekipmanın işletmede bulundurulması, sigorta korumasının zayıflamasına veya fiilen ortadan kalkmasına yol açabilir.

 

3. İş hukuku bakımından değerlendirme

İşverenin, çalışanlara güvenli bir çalışma ortamı sağlama borcu hem kanundan hem sözleşmeden doğan temel bir yükümlülüktür. Bu kapsamda işveren, işyerinde kullanılan makine ve ekipmanın güvenli olmasını sağlamak zorundadır. CE uygunluğu olmayan bir makinenin kurulması, İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmeliklerde öngörülen “güvenli ekipman” kullanımına aykırılık teşkil eder. Bu çerçevede:

-Makineden kaynaklanan bir iş kazasında işverenin sorumluluğu ağırlaşabilir,

-İş müfettişleri tarafından tespit edilmesi halinde idari para cezaları uygulanabilir,

-Çalışanın meslek hastalığı veya yaralanması halinde işverenin tazminat sorumluluğu genişleyebilir,

-İhmal, ağır ihmal veya kast benzeri durumlarda işveren hakkında cezai soruşturma yürütülebilir.

CE belgesiz makinenin bilerek ve isteyerek kurulduğunun tespiti halinde, işverenin kusur oranı mahkemeler tarafından yüksek seviyede değerlendirilebilir ve tazminat yükümlülükleri de buna bağlı olarak artabilir.

 

4. İş sağlığı ve güvenliği açısından sonuçlar

CE işareti bulunmayan makine, teknik düzenlemelerin öngördüğü risk analizlerinin yapılmadığı, güvenlik testlerinden geçirilmediği ve güvenli kullanım talimatlarının doğrulanmadığı anlamına gelir. Bu durum, çalışanların ciddi tehlikelere maruz kalmasına yol açabilmektedir. İSG profesyonellerinin işyerinde kullandığı risk değerlendirmesi süreçleri, teknik uygunluk belgelerini temel aldığı için CE belgesi bulunmayan bir makine, risk analizinin objektif şartlarda yapılmasını da güçleştirir. Bunun yanında iş sağlığı ve güvenliği uzmanları, CE uygunluğu olmayan bir makinenin kullanımına izin verdiği vakit kendi sorumluluklarını da artırmış olurlar. Bu nedenle birçok İSG uzmanı, CE belgesi bulunmayan makinelerin üretimde kullanılmasına onay vermemektedir.

 

5. Ürün kalitesi, verimlilik ve sürdürülebilirlik açısından değerlendirme

CE uygunluk belgesi yalnızca güvenlik değil, aynı zamanda minimum performans, enerji verimliliği ve üretim kalitesine ilişkin standartlarla da bağlantılıdır. Genel hatlarıyla belirtmek gerekir ise CE belgesi bulunmayan makinenin kullanılması halinde; makinenin üretim doğruluğu ve kalite standardı garanti edil(e)mez, arıza sıklığı artabilir, üretimde kısmi yahut tam durmalar yaşanabilir, enerji verimliliği düşük olabileceği için işletme maliyetleri yükselebilir ve uzun vadeli sürdürülebilirlik planları zarar görebilir. Bunun yanı sıra, CE uygunluğu olmayan bir cihazın üretim hattında bulunması, özellikle uluslararası pazarlara üretim yapan şirketlerde marka değerine zarar verebilir.

 

6. İşyerinde üretilen ürünlerin CE uygunluk belgesiz makine ile üretilmesinin sonuçları

Peki kendi fabrikamızda ürettiğimiz makineleri üretim bantlarına dahil etmemiz durumunda neler olur? Bu noktada, bu senaryoda da yukarıda belirtilen tüm risklerin aynı şekilde uygulama alanı bulacağından bahsedebiliriz.

Bunun yanı sıra, üretilen bu makinenin CE uygunluğu olmaması halinde, bu makine ile üretilen nihai ürünlerin piyasa denetiminde güvensiz ürün olarak değerlendirilme riski bulunmaktadır. Yetkili kuruluşlar tarafından yapılacak denetimlerde ürünün üretim süreçleri, kullanılan ekipman ve teknik dosyalar incelenebilmekte; üretim sürecinde kullanılan makinenin uygun olmaması, nihai ürünün de teknik düzenlemelere uygun olmadığı yönünde kanaat oluşturabilmektedir. Bu durumda işletme şu sonuçlarla karşılaşabilir:

-Ürünlerin toplatılması ve imhası,

-Piyasa gözetimi sırasında tahakkuk edebilecek idari para cezaları,

-Ürünlerin ihracatta gümrüklerde takılması,

-Dağıtıcı ve müşteriler nezdinde güven kaybı,

-Tedarik zinciri sertifikasyonlarının (ISO vb.) olumsuz etkilenmesi.

CE uygunsuz makine ile üretilen bir ürünün piyasaya arz edilmesi, hem idari hem hukuki yaptırımlar doğurabileceği için işletmenin ticari faaliyetini de önemli ölçüde riske sokabilmektedir.

 

Sonuç

CE uygunluk belgesi bulunmayan bir makinenin fabrikada kurulması ve üretimde kullanılması; işverenin hukuki, idari, mali ve cezai sorumluluklarını artıran, sigorta poliçeleri ile elde etmeyi beklediği koruma kalkanını zayıflatan, iş kazası risklerini yükselten ve nihai ürünlerin piyasa uygunluğunu tehlikeye atan çok yönlü bir sorumluluk doğurur. İşverenin teknik düzenlemelere uygun hareket etmesi, makine seçiminde gerekli özeni göstermesi ve CE işaretini yalnızca bir formalite olarak değil, hukuki bir güvenlik zemini olarak değerlendirmesi büyük önem taşır.

Bu konuda daha detaylı hukuki değerlendirmeler için tarafımızla info@cetinavukatlik.com adresi üzerinden her zaman irtibata geçebilirsiniz.

---

Ofisimizin konu ile alakalı hizmetlerine ilişkin detaylı bilgi almak için:

• İş Hukuku
• Tazminat Hukuku
• Sigorta Hukuku
• Ticaret ve Şirketler Hukuku